شماره 35

خلاقیت کودکان و نقش همدلی والدین در تقویت آن

(چهارشنبه ۲۵ دی ۱۳۹۸) ۰۱:۲۵

خلاقیت، شامل خلق ایده های نو و تولیدات ابتکاری است. خلاقیت، فرآیندی است که منجر به حل مسئله، مفهوم‌سازی، ساختن اشکال هنری و کاربردی، نظریه‌پردازی و تولیدات بدیع و یکتا می‌ شود.

خلاقیت یا نوآوری، یافتن راه حل‌های عملی و تازه برای حل مسائل مبهم و بسیار پیچیده است. خلاقیت، ماهیتی پیچیده دارد و تحت تأثیر عوامل بسیاری است. در میان عوامل مؤثر بر خلاقیت، شواهد فراوانی نشان می دهد که خانواده، نقش بسیار مهم و تأثیرگذاری بر رشد و پرورش خلاقیت یا افول و از بین رفتن آن دارد.
عوامل اثرگذار در خانواده بر خلاقیت کودکان
قطعا هر خانواده ای مایل است فرزند خود را به بهترین شکل تربیت کند.شیوه های فرزندپروری، تأثیر زیادی بر خلاقیت کودکان دارد و شامل روش‌ های تربیتی است که والدین در تربیت فرزندشان به کار می برند.
معمولاً والدین سه روش را در تربیت فرزند خود به کار می‌ گیرند:
یکی از روش ها، روش آسانگیرانه است. نکته جالب اینکه روش تربیتی آسان‌گیرانه به کاهش خلاقیت در کودکان منجر می شود؛ چراکه در این روش تربیتی، میزان تعامل و ارتباط صحیح والدین با کودک کمتر است و معمولاً کودکان با تلقی نادرست از آزادی، به حال خود رها می¬‌شوند.
در این روش، نظارت جدی و با برنامه بر تربیت کودکان، انجام نمی¬‌گیرد و کودکان از آزادی بیش از حد برخوردارند. براساس مطالعات، نه سخت¬گیری و نه آزادی زیاد، هیچیک موجب رشد خلاقیت نمی شوند. منظور از دادن آزادی به کودکان، آزادی توأم با نظارت، تعامل و ارتباط متقابل والدین و فرزندان است.
از طرف دیگر در روش¬‌های تربیتی مستبدانه که با آزادی کم و سخت¬گیری زیاد و دخالت بیش از حدوالدین همراه است، خلاقیت و پیشرفت تحصیلی کودکان، رشدی منفی داشته است. همچنین در محیط¬‌های خانوادگی شاد و بانشاط که تعامل والدین با یکدیگر و کودک ازنسبت مساوی برخوردار است نیز روند رشد و پرورش خلاقیت کودکان، صعودی است.
در مقابل، شیوه¬‌ها و روش‌¬های تربیتی که بر مبنای اقتدار، پذیرش و تعامل مبتنی سازگاری بین کودک و والدین بوده است،سبب رشد خلاقیت در کودکان شده است.

روابط والدین با یکدیگر و میزان خلاقیت کودکان
رابطه صمیمانه والدین بر افزایش خلاقیت کودکان تاثیر مستقیم دارد. این روابط، شامل احترام متقابل، دوست داشتن، تعهد، عشق و رضایت است. همچنین همکاری، همدلی و مشارکت والدین در تعلیم و تربیت فرزندانو حل مشارکتی مسائل زندگی، تعامل متقابل، حمایت از یکدیگر و فرزندان نیز بخشی از رضایت زناشویی است و نقش مهمی در بسترسازی جهت رشد و پرورش خلاقیت کودکان دارد.
جو و فضای عاطفی خانواده، نقش مهمی در رشد و پرورش صحیح کودکان و خلاقیت آنان دارد. هرقدر میزان رضایت والدین از روابطشان بالاتر برود، میزان آرامش و خلاقیت در کودکان نیز بالاتر می‌¬رود، چراکه تفکر خلاق در گرو آرامش و امنیت در محیط خانواده است.
در مقابل، پژوهش‌ها نشان داده که تعارض آشکار و اختلاف بین والدین و نداشتن رضایت از زندگی، منجر به آسیب فرزندان و بروز اختلالات رفتاری، خمودگی و پرخاشگری می¬‌شود. این جو نامناسب نه تنها خلاقیت را رشد نمی‌دهد، بلکه منجر به سرکوب شدن و افت آن نیز می‌¬شود .
مطالعات، نشان می دهد در خانواده‌¬هایی که روابط والدین، حاکی از رضایت است و محیط خانواده، محیطی آرام، صمیمی و همراه با نشاط و شوخ‌طبعی باشد، امکان تعامل با فرزندان نیز بیشتر است و کودکان در چنین خانواده هایی، فرصت های بیشتری برای ابراز وجود، استقلال و کاوشگری دارند، لذا خلاق تر خواهند بودو برعکس، در خانواده‌ هایی که سطح رضایت والدین، پایین گزارش شده بود، میزان خلاقیت‌کودکان نیز پایین تر بود
نکته جالب اینکه ترتیب تولد کودکان در خانواده نیز بر خلاقیت آنان اثرگذار است. براساس تحقیقات انجام شده، فرزندان اول خانواده‌ها معمولاً نسبت به دیگر فرزندان از خلاقیت بالاتری برخوردارند. خلاقیت فرزندان اول خانواده، دلایل مختلفی دارد و به نوعی با رفتار و تعامل و ارتباط والدین مرتبط است.
مثلاً ذوق و شوق و همچنین حوصله مادران و پدران در تربیت کودک اول معمولاً بیشتر است و والدین جوان،برنامه و مطالعات دقیق تری در مورد تربیت فرزند خود دارند و امکانات و زمان بیشتری را صرف آموزش فرزند اول خود می کنند و به تربیت اولین فرزند خود حساس‌ ترند.
براساس مطالعات، در خانواده‌ هایی که والدین، وقت بیشتری را صرف تعامل و ارتباط با فرزندان خود می کنند،کودکان آنها نسبت به همسالان خود خلاق تر بوده و استقلال بیشتری دارند.بنابر مطالب فوق، توصیه می شود با اصلاح روابط زناشویی و حل مسائل بین‌فردی، سعی کنید محیطی امن و سرشار از آرامش برای کودکان خود فراهم سازید تا کودکان نیز در این محیط گرم و آرام بتوانند استعدادها و توانایی های درونی خود را بروز دهند.
هر چه روابط بین شما گرمتر و صمیمی تر باشد، ارتباط و تعامل شما با فرزندان نیز بیشتر و بهتر خواهد بود و در نتیجه میزان خلاقیت‌و نوآوری فکری آنان نیز بیشتر خواهد بود
روانشناسان بالینی معتقدند که والدین باید به تقویت پیوند عاطفی با فرزندان خود بپردازند و از دیکتاتوری،سختگیری،امرونهی مدام، کنترل و محدود کردن شدید ونیز دیدگاه های کمال گرایانه و غیر منطقی و خارج از توان فرزند خود پرهیز و در مقابل یک محیط سرشار از احساس امنیت و همکاری را برای آنها فراهم نمایند.
در واقع، استعدادهای مبتکرانه و خلاقانه، هم جنبه ژنتیکی و هم محیطی و تربیتی دارد.کودکان خلاق، کودکان سازش یافته و اهل تعاملی هستند که نسبت به کودکان سازش نایافته، ارتباط کلامی،غیرکلامی و مهارتهای خلاقانه بیشتری را ابراز می کنند.
به عبارتی، این کودکان، شوخ طبع،ریسک پذیر،کنجکاو،معاشرتی،بازیگوش،آزاد و راحت،سختکوش،جدی،هنرمند،فرصت طلب،علاقمند به تغییر وتحول،صریح، انعطاف پذیر،تخیل قوی، نبوغ و تصویر سازی دیداری قوی، باهوش و آزاد اندیش هستند.آنها همچنین برونگرا بوده، علاقه مند به ارائه راهکارهای جدید و غیر معمول می باشند و از انجام فعالیت بدنی و کشیدن نقاشی لذت زیادی می برند.
البته همه انسان ها دارای خلاقیت هستند، ولی با این تفاوت که برخی بیشتر و برخی کمتر این مهارت پرورش می دهند. به عبارتی، کسی که کاملا فاقد خلاقیت باشد، وجود ندارد.
نقش بازی در افزایش خلاقیت کودکان
بازی ها در بروز خلاقیت و شکوفایی استعدادهای کودکان نقش مهمی دارند. بنابراین، فعالیت های ابداعی، آزاد و غیرتکراری، امکان بروز استعدادها و قابلیت های مغزی را بیشتر می کند.در هنگام بازی،ذهن کودکان به فعالیتهای مورد علاقه، مشغول بوده و از موضوعات روزمره دور می شوند؛ بنابراینآنها در چنین شرایط آزادی می توانند از تفکر خلاق بهره بجویند.
کودکان از طریق بازی های ابداعی و دلخواه مانند نقاشی،بازی با ماسه و آب و خاک،خانه سازی،سفالگری،عروسک خیمه شب بازی و آبرنگ به ارایه افکار و احساسات خود می پردازند.
در واقع، بازیهای فکری و خلاقانه با تحریک نیمکره راست مغز و بدون الزام به تکرار،به کودک فرصت میدهد که انرژی های خود را آزاد کند و در نهایت، منجر به رشد،نوآوری و خلاقیت بشود و از هرز رفتن انرژیها و کاهش خلاقیت جلوگیری کند.
نقاشی و رنگ کردن، ساختن اشیاء مختلف با خمیرهای بازی،لوگو و مگنت، کنجکاوی و خلاقیت را برمی انگیزد و در بیان تخیلات، به کودک کمک کند.
تاثیر محیط های آموزشی در پرورش خلاقیت کودکان
به طورکلی والدین و معلمین باید توجه کنند که در بروز رفتارهای خلاقانه دو موضوع مهم چون تجارب مثبت و تجارب منفی دخالت دارند. تجارب مثبت به شرایط نرمال و مناسب محیطی چون احساس امنیت ،احترام ،پذیرش بدون شرط و...گفته می شود که افق دید کودکان را باز کرده، تفکرات خلاقانه و کنجکاوی وکنکاش های بعدی را افزایش میدهد و تجارب منفی محیطی و تربیتی چون سیستم تربیتی آمرانه و سختگیرانه همراه با امر و نهی، موجب کاهش و در نهایت، خاموشی استعداد کودکان می شود. والدین و آموزگاران باید ضمن هدایت نامحسوس کودکان در جهت رشد، مواظب باشند که بین آنان تبعیضی اعمال نکنند.
موانع پرورش تفکر خلاق درکودکان
مهمترین و شایعترین موانع در راه پرورش تفکر خلاق در کودکان، موانع روانی و عوامل متعددی چون اجبارها،خستگی های روانی،عوامل تربیتی غلط، سیستم های آموزشی ناکارآمد،افکار معیوب،بیماریهای والدین و فرزندان و...به عنوان عوامل بیرونی بر فرد تحمیل شده، اثرات تخریبی زیادی خواهند داشت.
تنش و اضطراببطور اجتناب ناپذیری موجب کاهش خلاقیت می شود.تنش و اضطراب شدید چون مشاجره والدین، سیستم آموزشی تهدیدکننده چون سختگیری های درسی،به تفکر واگرا،که دراصل مولدخلاقیت می باشد،آسیب جدی خواهد زد
در سنین کودکی، به علت سیالی ذهن،محدود نبودن و آزادانه بازی کردن،کودکان خلاقانه تر فکر میکنند، اما با افزایش محدودیتهای محیطی،تفکرات خلاقانه کاهش می یابد.
والدین امروزی فکر می کنند که شرکت فرزندان در کلاسهای متفاوت و فشرده و تهیهوسایل و اسباب بازی فراوان، آنها را تبدیل به بچه های باهوش تر و خلاق تری می کند، در حالی که کودکان درچنین محیط هایی منفعل تر تبدیل به دستگاه ضبط شده، به تدریج از درس و یادگیری خسته و متنفر خواهند شد و هیچ انگیزه ای برای تفکر، یادگیری و بازی نخواهند داشت.
پس برای رشدخلاقیت درکودک، والدین و مربیان آموزشی باید صبور باشند و به کودکان اجازه ارضای کنجکاوی هایشان را بدهند و شرایط مناسب تشویق و تحریک ذهن را فراهم کنند تا کودک آرام آرام به جذب اطلاعات از محیط بپردازد.به عبارت دیگر اگر محیط آموزشی و تربیتی مبتنی بر محدودیت،تنبیه یا سرزنش،سختگیری و تحقیر باشد، کودک برای آنکه پذیرش محیط را با اشتباه احتمالی ازدست ندهد، مجبورند از فعالیت های خلاقانه دست بردارند.
بنابراین،والدین و مربیانشرایط مناسب و عوامل محیطی مشوق را فراهم آورند و مراقبت کنند که هرگاه در برابر خلاقیت کودکان،موانعی پدید آمد، آن را مرتفع کنند، بدون آنکه به حریم او وارد شوند.
راه های تقویت خلاقیت
بطور خلاصه، موارد زیر باعث تقویت خلاقیت میشود:
*تشویق به پرسیدن سوال و پاسخ به سوالات کودک،داستان گفتن به کودک و تشویق کودک به کتاب خواندن و داستان گفتن .
*مسافرت و طبیعت گردی با هدف آشنایی با ویژگی های جلوه های طبیعی مانند جنگل و کوه و دریا و کویر و مانند اینها ( بسیار سفر باید تا پخته شود خامی)؛ راه رفتن و دویدن و پروش قوای جسمانی؛ زیرا که فکر سالم در بدن سالم است؛ گوش دادن به موسیقی و نواختن آن به منظور تقویت و تربیت لطافت های درونی و روحی که می تواند منبع الهام باشد؛ تماشای کارتون و نقاشی کردن بدون راهنما و کپی برداری، ایجاد تفریح، تنوع و بهره گیری بهینه از اوقات فراغت.
* آموختن تفکر و به عمق اندیشه رفتن، مخصوصا صبح ها بعد از بیداری.
*تقویت نیمکره راست به وسیله انجام کارها و بازی های غیرتکراری یا جدید.
*ایجاد محیطهای بسیار غنی و متنوع(مانند امکان بازی کردن ودسترسی به اسباب بازیهای مفید فکری و تحریک کننده ذهن.
*ایجاد شرایط مناسب برای بازی کودکان با همدیگر؛ بازی ها باید متناسب با سن رشدی کودک باشد. والدین و مربیان می توانند بازی های گروهی را با هدف آموزش و هدایت نوآموزان انتخاب کرده، از دور بر عملکرد آنها نظارت داشته باشند.
گرد آورنده:نگار فرهادی پور-کارشناس ارشد روانشناسی


تعداد بازدید : ۲۰۶
ایمیل را وارد کنید
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500
نظر خود را وارد کنید